ویژگی های فنی کمیک استریپ
قسمت ششم : توازن و تعادل ، حرکت و توهم حرکت

مرتضی اسماعیلی سهی از تصویرگران خوب کتاب کودک و نوجوان است. کتاب « برگها »ی او جایزه اول نمایشگاه بولونیای ایتالیا – مهمترین و بزرگترین نمایشگاه کتاب کودک جهان – را از آن خود کرد. همچنین کتاب دیگر او ( ببین با برگ چه کردم! – Look what I did with leaf ) در امریکا، کانادا و مکزیک به دو زبان انگلیسی و اسپانیایی به طبع رسیده است. ایشان کارشناس ارشد رشته انیمیشن و مدرس دانشگاه است.

در مجموعه مقالات زیر ، که توسط ایشان به نگارش درآمده است، به موارد مختلفی شامل زمینه آشنایی، ویژگی های نویسنده کمیک استریپ، مشخصات کمیک استریپ، دکوپاژ، تصویرگری کمیک استریپ، ترکیب بندی، کادر و اهمیت آن در کمیک استریپ، فرم و محتوا، توازن و تعادل، حرکت و توهم حرکت، تضادهای تیره و روشن، نما ( پلان )، شخصیت پردازی، نور، رنگ، صوت و گفتار، دیدگاه های داستان اشاره شده است.

توازن و تعادل

انسان به طور ذاتی، سعی در ایجاد تعادل و توازن در هر نوع ترکیب بندی دارد. اگرچه اکثر ترکیب بندی های متقارن ( که وزن بصری به طور یکنواخت به دور مرکز آن توزیع می شود) کمتر مورد استفاده ی تصویرگران قرار می گیرد، اما تعادل و توزان لازم، همواره به شیوه های گوناگون به وجود می آید. به عنوان مثال، یک فرم ممکن است وزن یک رنگ را خنثی کند و یا یک عنصر، وزن عنصری دیگر را بی اثر سازد.
نظریه پردازان و روان شناسان دریافته اند که بخش های معینی از ترکیب بندی ها، ذاتاً داراری وزن هستند. به عنوان مثال، بخش بالایی کادر تصویر سنگین تر از قسمت پایین آن است. بر همین اساس، ستونها، هرمها و ساختمانهای بلند، هرچه رو به بالا می روند باریکتر می شوند، زیرا در غیر این صورت نوک آنها سنگین تر جلوه می کند. همچنین، برای طراحی یک منظره، خط افق را به ندرت از وسط کادر ترسیم می کنند، چرا که در بیننده احساس سنگینی و فشار آسمان بر زمین را پدید می آورد.
جنبه ی بسیار مهم ترکیب بندی، در عمق میدان ( پرسپکتیو) یا محل قرارگیری « خط افق » است. بالای خط افق اهمیت بیشتری دارد و هرچه که بالای این خط قرار گیرد، احساس تمایل به غلبه بر کل اثر را پدید می آورد. اشیای زیر خط افق، کوچکتر به نظر می رسند و از اهمیت آنها کاسته می شود. اگر خط افق پایین موضوع قرار گیرد، بر اهمیت آن موضوع افزوده می شود.
گرایش ذاتی ما به دیدن تصاویر از چپ به راست است و معمولاً سمت چپ تصویر را سنگین تر می کنند تا سنگینی ذاتی سمت راست را خنثی کند.
در ترکیب بندی ها ، رنگهای روشن و گرم انرژی بیشتری دارند و خود را به جلو می کشند، ما رنگهای تیره و سرد از انرژی کمتری برخوردارند و خود را به عقب تصویر می کشند، مثلاً، رنگ سفید بزرگتر از رنگ سیاه جلوه می کند.
یک فرم تک و جدا از گروه فرمهای دیگر، سنگین تر به نظر می رسد. بر همین اساس، شخصیت اول را در بیشتر موارد جدا از شخصیت های دیگر رسم می کنند. در این نوع کادرها، عنصر جدا می تواند به گروهی از شکلهای مشابه، تعادل و توازن ببخشد.

حرکت و توهم حرکت

یکی از دیگر موارد مهم در تصویرسازی کمیک استریپ، ایجاد توهم حرکت، فعالیت و سرعت است. استفاده ی آگاهانه از خط، یکی از مهم ترین شگردها برای ایجاد توهم است. بر اساس یافته های روان شناختی، با استفاده از خط هایی مشخص می توان حرکت هایی جهت دار را پدید آورد و القا کرد.
خط های مورب، ذاتاً پویا بوده و در نقل و انتقالها، در حال حرکت به سوی بالا به نظر می رسند و معمولاً در جهت حادترین زاویه قرار دارند. جهت های مورب، خارج از کنترل و در حال انتقال به نظر می رسند و بر حالتی تهاجمی یا نیزه وار تأکید می ورزند. خط های مورب، به طور کلی داراری حالت گریزی از محدوده ی کادر تصویر بوده و باعث ایجاد احساس نبود توازن و وجود پریشانی می شوند. تصویرگران، بیشتر برای برجسته سازی، ایجاد تحرک و بیان خشونت و خودسری، از این خط ها استفاده می کنند.
خط های افقی و عمودی، ساکن به نظر می رسند، اما با مشاهده ی حرکت، جهت حرکت خط های عمودی از پایین به بالا و هماهنگ با مسیر حرکت نگاه بیننده بوده و حالتی اوج گیرنده می یابند. به عکس این وضعیت، هنگامی که حرکت داخل یک کادر رو به پایین باشد، احساس تنش یا رودررویی در مخاطب برانگیخته می شود، چون نگاه بیننده تمایل به حرکت رو به بالا دارد.
سمت حرکت خط های افقی از چپ به راست است و از نظر روان شناختی، حرکت فیزیکی در این جهت، طبیعی به نظر می رسد. این در حالی است که حرکت از راست به چپ دشوار می نماید.
پدیده های روان شناختی خط ها، در تصویرگری کمیک استریپ از اهمیت ویژه ای برخوردار است. تصویرگر حساس، از ویژگی های خط های مختلف به منظور تقویت تفکر دراماتیک و محتوایی داستان بهره می برد. در بسیاری از موارد، جهت حرکت قهرمان داستان از سمت چپ کادر به سوی سمت راست آن انتخاب می شود و جهت حرکت ضد قهرمانان داستان برعکس این مسیر است. در فیلم های سینمایی به فراوانی دیده ایم که وقتی قهرمان از صحنه ی نبرد می گریزد، جهت حرکتش از راست به چپ است و هنگامی که دوباره به مبارزه ادامه می دهد، جهت حرکتش از چپ به راست انتخاب می شود، با انجام یک آزمایش فیزیکی میتوان پی برد که برای ترسیم یک خط قطری از زاویه ی چپ پایین یک کادر به سوی زاویه راست بالای آن، با یک حرکت مچ دست یا قلم مو می توان به راحتی آن را رسم کرد، اما برای کشیدن همین خط قطری از زاویه راست پایین کادر به سمت زاویه چپ بالای آن ، باید بازوی خود را به حرکت درآورد و کاری تقریباً دشوار و با شدت عمل، ناجام داد.
تمهید دیگری که برای ایجاد حس حرکت مورد استفاده تصویرگر قرار می گیرد، حرکت شخصیت در داخل کادر است. ایجاد این نوع حرکت، متضمن به وجود آوردن توهم حرکت در فضا و زمان کادر است و سمت حرکت در تعیین مفهوم آن ، اهمیت بسیاری دارد.
تصویرگر از وزن ذاتی سطح دو بعدی تصویر ، آگاهانه سود می برد. او بر اساس روایت داستان و متناسب با آن ، در مورد حفظ موضوع در داخل کادر و یا هدایت موضوع به خارج از کادر، تصمیم می گیرد. اوست که تعیین می کند حرکت، برهم زننده ی تعادل یک کمپوزیسیون است یا خیر. هر یک از این موارد، بر مفاهیم محتوایی و روان شناختی معینی دلالت دارد. هنگامی که تصویرگر با تغییر محل یک شخصیت یا شیء، تعادل کمپوزیسیون را از حالت موازنه خارج کرده و ایجاد خلأ می کند، با استفاده از حرکت شخصیت یا اشیای دیگر خلأ تصویر را تصحیح و توازن لازم را برقرار می کند تا احساس موازنه ی روان نشاختی را تداعی کرده باشد. طراحی حرکت شخصیت ها در کادر، اگر به سمت دور یا نزدیک شدن آنها باشد، تصویر از جنبه ی بیانی دراماتیک، برخوردار خواهد شد.
تغییر نقطه ی دید تصویر و یا به بیانی دیگر، تغییر پرسپکتیو تصویر نیز، حرکت را القاء میکند. چشم های تصویرگر می تواند برای ایجاد حالت های گوناگون، همانند یک دوربین فیلمبرداری عمل کند و داخل پرسپکتیوهای طراحی شده خود، حرکت هایی را از زوایای مختلف در جهت های متفاوت، به تصویر بکشد. همچنین، حرکت را می توان با بهره گیری از کنتراستها یا تضادهای تیره و روشن، دور و رنگ نیز به تصویر کشید.

منبع : پژوهش نامه ادبیات کودک و نوجوان | بهار ۱۳۷۵ – شماره ۴ | مرتضی اسماعیلی سهی

پست های مشابه

1. ویژگی های فنی کمیک استریپ ، قسمت چهارم : دکوپاژ
2. ویژگی های فنی کمیک استریپ ، قسمت پنجم : ترکیب بندی ، فرم و محتوا
3. ویژگی های فنی کمیک استریپ ، قسمت اول : زمینه آشنایی
4. ویژگی های فنی کمیک استریپ ، قسمت دوم : ویژگی های نویسنده کمیک استریپ
5. ویژگی های فنی کمیک استریپ ، قسمت سوم : مشخصات کمیک استریپ